عضویت
جامعه مجازی فارسی آموزان به شما کمک میکند با دوستان زندگی خود همیشه در ارتباط باشید.

ریشه کلمات زن، مرد، خاتون، خانم

«مرد» از ریشهٔ مردن است، زیرا زایندگی ندارد. مرگ (مرد، مرت) نیز با مرد همریشه است. در اوستا کیومرث را «کیه مرته» می‌نامند. مرته همان «مرد» است؛ یعنی زنده‌ای که می‌میرد.
«زن» از زادن است و لغت زندگی نیز از ریشه «زن» گرفته شده است. «مادر» یعنی پدیدآورندهٔ ما.
واژهٔ «زن» در زبان پهلوی ژن، در اوستا و هندی باستان جنی و در انگلیسی باستان wifman به معنی «انسان ماده» بوده ‌است (در برابر werman به معنی انسان نر).
در آن دوران Man و Mannn معنی خنثی داشت و فقط نوع انسان را می‌خواند.
نمادی که برای سیارهٔ ناهید (ونوس) در نظر گرفته شده همان نماد جنسیت زن است و آن نیز شکلی نمادین از آینهٔ در دست ونوس خدای روم باستان است. این نماد از یک دایره و یک صلیب کوچک در زیر آن ساخته شده ‌است. در شیمی دوران باستان عنصر مس نیز همین نماد را داشت. در آن زمان، دایرهٔ بالای نماد، نماد روح و به علاوهٔ زیر آن نماد ماده در فیزیک بود.
در تاریخ گذشتهٔ ایران و در دوران کشاورزی زن از نقش و اهمیتی بالا برخوردار بود و نامگذاری روستا و شهر با نام زن گره خورده بود. «نام‌های جغرافیایی که در آن‌ها به گونه‌ای واژه‌های زیر آمده است، شناسهٔ ایزدبانوی آب‌های روان آناهیتا و نقش آمیختگی زن با عناصر آب و خاک است:
۱. دختر، دور، دوور، دِدِه، دادا، دَت، دُت
۲. زن، پیرزن، پیربانو، بان، خاتون، بی بی، دای، دایه، مام، ماما
۳. ننه، نانا، نای و ناهی، نه، نی
۴. کیجا، قز، لاکوها، کله
۵. آب و او، اند و هند و کَنگ و خور و رود ...»
واژه «بانو» در کتیبه‌های ساسانی و ادبیات زردشتی پارسی میانه، در لقب برخی از ایزد زنان هند و ایرانی و همراه نام همسران شاهان، امیران و بزرگان دربار دیده می‌شود. در ادبیات پارسی، به‌ویژه در دیوان‌هایی مانند شاهنامه، ویس و رامین و خسرو و شیرین، به معنی زن بزرگ و همسر شاه کاربرد فراوان دارد. قدیمی‌ترین کاربرد این عنوان در یکی از سنگ نوشته‌های تخت جمشید به خط عیلامی به صورت ba-nu-kaa (شاید با گفتار بانوکا در سنگ نوشته شماره ۱۷۰۸) است که عنوان ملکه آتوسا، دختر کوروش، همسر داریوش و مادر خشایارشا بوده است.
در پارسی میانه و پارتی به فرم «بانوگ» دیده می‌شود. چندین بار در «کتیبهٔ شاپور اول در کعبهٔ زردشت»، در عنوان زنان دربار و به عنوان لقب ناهید، ایزدبانوی نگهبان آب، آمده است.
واژه «خانم» نیز که امروزه در زبان فارسی کاربرد پربسامدی دارد دیدگاه‌های گوناگونی را پیرامون ریشه‌شناسی خود شکل داده است. از ریشهٔ ترکی و مغولی گرفته تا ریشهٔ سغدی و فارسی میانه در این زمینه دیدگاه وجود دارد. با این همه در لغت‌نامهٔ دهخدا و فرهنگ معین و عمید، ریشهٔ آن ترکی یاد شده است.
واژه «خاتون» که کاربرد قدیمی‌تری دارد نیز یکی دیگر از واژه‌های هم‌ارز است که در گذشته برای اشاره ارجمندانه به زنان به کار می‌رفته است. در منابعی مانند دهخدا و معین ریشهٔ آن ترکی یاد شده هرچند عمید ریشهٔ مغولی را نیز برای آن ذکر کرده است.

منابع:
- رضا طاهری، آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان، نشر فروهر، ص ۱۰۸
- دانشنامه جهان اسلام، تهران، ۱۳۷۵
- لغت‌نامهٔ دهخدا و فرهنگ معین
- فقه‌اللغه ایرانی، ترجمهٔ کریم کشاورز
- شاهنامه، خالقی مطلق، ج1
- نخستین انسان نخستین شهریار، کریستن سن، ترجمهٔ ژاله آموزگار و احمد تفضلی

✍️دکتر متغیر زبانشناس
نقل:گروه ریشه شناسی
کلمات کلیدی: زن، مرد، خاتون
کد امنیتی
بارگزاری دوباره تصویر
کد امنیتی بالا را وارد کنید